Geen almacht, geen dualisme, maar willekeur (19)

13 maart 2026

Als alles ons uit de hand van God gegeven wordt, zowel het goede als het kwade, dan is er volgend probleem, zegt Philip Yancey:

Maar de meeste problemen rond pijn en leed hangen mijns inziens op de kwestie van de oorzaak. Als God deze wereld inderdaad bestuurt en op de een of andere manier bij het leed van deze wereld is betrokken, waarom is Hij dan zo grillig, zo onbillijk? Is Hij de kosmische Sadist die er plezier in heeft ons te zien kronkelen? Tijdens een diner begon degene die naast me zat over een aardbeving waardoor Zuid-Amerika was getroffen. ‘Wist u dat er bij die aardbeving een kleiner percentage christenen dan niet-christenen is omgekomen?’ vroeg hij me in alle ernst. Ik dacht aan de christenen die wél waren omgekomen. Wat hadden zij gedaan dat ze door eenzelfde lot waren getroffen als de onbeschermde heidenen?

Het valt te vrezen dat het eerder willekeur is die hier regeert. In zijn roman ‘De drie rozen’ vraagt Herzberg zich ongerust af:

Wordt de wereld beheerst door recht, of was zij een prooi van willekeur? En het leven, met alle bitterheden die het bracht, had het enige zin voor de mensen, was er een richting die zij gedwongen waren te volgen of fladderden zij alleen maar rond al naar de grillen van een onbegrijpelijk toeval, zoals de bladeren in de herfst worden opgejaagd door een speelse wind, die nu eens van rechts den dan weer van links waait, een wind, waarover zij geen enkele zeggenschap hebben.

Nu valt die willekeur nog wel mee, in feite verlopen de dingen volgens zekere patronen die we natuurwetten noemen, het zijn wetten die altijd gelden en dus betrouwbaar zijn, zij maken onze wereld leefbaar. Maar soms kunnen wij juist die patronen als willekeurig ervaren: zij zijn immers amoreel. “Natuurwetten maken geen uitzonderingen voor aardige mensen.” De Duitse filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) is bekend geworden door zijn ‘Theodicee’. ‘Theodicee’ is een term die deze filosoof uitvond voor de rationele rechtvaardiging of verdediging van Gods handelen. De lastige vraag die we al stelden is hoe er kwaad kan bestaan als God almachtig en algoed is? Leibniz kwam met de oplossing dat God de beste van alle mogelijke werelden had geschapen; deze wereld was niet volmaakt, maar wel zo volmaakt als maar kon.

Leibniz legde uit dat God de wereld geschapen had, maar dat een schepping niet God is en dus minder volmaakt is; het onvolmaakte, wat men kwaad kan noemen, maakt onherroepelijk deel uit van de schepping. De natuurwetten zorgen ervoor dat de wereld leefbaar is. Zwaartekracht is heel handig, het houdt ons netjes aan de grond, maar wie op een smalle bergpas een stap verkeerd zet, vindt de dood. Leibniz noemt nog voorbeelden: ‘moet God geen regen geven, omdat er laaggelegen gebieden zijn die hier last van zullen ondervinden? Moet de zon niet zoveel schijnen als voor de wereld als geheel nodig is, omdat er gebieden zijn die als gevolg hiervan te droog zullen worden?’ Daar zullen dan sommige of veel mensen onder te lijden hebben, zowel goede als slechte mensen. Voltaire zou in zijn werk Candide ou l’Optimisme (1759) bijtende kritiek leveren op deze ideeën van Leibniz. De aardbeving die in 1755 Lissabon trof, waar zo’n 25.000 mensen omkwamen, ontkrachtte volgens hem de these van de ‘beste aller werelden’. Het was natuurlijk een catastrofe, maar er zo zijn er zo nog.
Of onze wereld de best mogelijke is of niet, het is de wereld waar we het moeten mee doen. Aardbevingen horen bij deze aarde; tektonische platen bewegen en schuiven over elkaar. De Amerikaanse rabbijn Kushner zegt: “Het is een natuurgebeuren. De natuur is moreel gezien blind, houdt er geen waarden op na. Zij raast voort en volgt haar eigen wetten, zonder zich te bekommeren wie zij op haar pad vindt.” Een natuurramp is geen straf van God, heeft ook geen zin, het gebeurt gewoon, willekeurig. Kushner stelt de vraag:

Kunt u het denkbeeld aanvaarden dat sommige dingen geen reden hebben, dat in het universum het toeval een rol speelt? Sommige mensen kunnen met dat idee niet uit de voeten. Ze zoeken naar verbanden en proberen wanhopig een zin te zien in datgene wat er gebeurt. Ze vertellen zichzelf liever dat God wreed is, of dat zij zondaars zijn, dan dat ze het toeval accepteren.

Dit doet me denken aan de tsunami van 2004. Een zware zeebeving in de Indische Oceaan veroorzaakte een vloedgolf naar omringende kusten. Oorzaak was de zeebodem die zich met tientallen meters verplaatste. Naar schatting verloren 230.000 mensen het leven; dat was heel wat meer dan de aardbeving in Lissabon. Het was een van de ergste natuurrampen uit onze tijd. Een vriend van me, christen, wist wel wat de oorzaak van die tsunami was: het was een straf van God op de zedeloosheid, op het seksueel kindermisbruik in Zuidoost Aziatische landen. De tsunami deed natuurlijk denken aan de zondvloed waar de Bijbel over spreekt, en die was ook een straf van God. In de zwaar getroffen provincie Atjeh in Indonesië zagen moslims in de tsunami de hand van Allah, het was Gods waarschuwing een eind te maken aan het voortdurende bloedige geweld aldaar. Wat mij trof in het verhaal van mijn vriend was dat hij eindelijk genoegdoening ervaarde: God liet niet langer met zich sollen, eindelijk stelde hij een grens aan de zonde van mensen. Ik proefde machteloosheid bij hem, veroorzaakt door een machteloze God, die nu toch was opgestaan om recht te spreken. God was overwinnaar op de zonde! Wellicht waren er onder de omgekomenen inderdaad zondaars die kinderen misbruikten, maar de kinderen waren mee omgekomen in het oordeel, samen met vele andere onschuldigen. Dit is niet het verhaal dat het evangelie vertelt. In een gelijkenis heeft Jezus het over een booswicht die onkruid heeft gezaaid tussen het graan. De knechten vragen aan de heer van het land of zij het onkruid niet zullen wieden, maar de heer verbiedt het: ze zouden met het onkruid ook het goede graan kunnen lostrekken. De schifting zal pas gebeuren bij de oogst. Volgens het evangelie kan een tsunami, waarbij zowel goede als slechte mensen omkwamen, niet gezien worden als een oordeel van God.

Anderen wijzen op teksten uit het boek Openbaring, waar zondaars zich ondanks allerlei rampen die door Gods engelen worden veroorzaakt, toch niet bekeren: “Maar de andere mensen, die deze plagen overleefden, keerden zich niet af van hun zelfgemaakte goden.” Al te vaak, zo wordt dan opgemerkt, weigeren mensen de juiste lessen uit die rampen te trekken en wordt hun ongeloof versterkt. Uitgangspunt is hier dat God rampen zendt om ons iets te leren. Er wordt wel geopperd dat als wij bijvoorbeeld ziek worden, we maar meteen naar de dokter gaan, “zonder ons af te vragen wat God ons ermee te zeggen heeft.” Philip Yancey zegt daarover treffend:

Misschien probeert God ons helemaal niets duidelijk te maken als we ergens pijn hebben of ziek zijn. Pijn en leed vormen een integrerend deel van het leven op deze planeet, dat van de christenen niet uitgezonderd.

Rabbijn Kushner, wiens zoon stierf aan progeria, een ziekte waarbij het lichaam voortijdig veroudert, gaat hier nogal op in. Hij geeft een hele reeks voorbeelden van situaties die door sommige gelovigen worden geïnterpreteerd als een tussenkomt van God, ten goede of ten kwade. Telkens wijst Kushner op de natuurlijke oorzaken van een onheil, of op het aspect van toeval. Over de holocaust zegt Kushner: “Als mensen vragen: ‘Waar was God in Auschwitz? Hoe kon Hij toelaten dat de Nazi’ s zoveel onschuldige mannen, vrouwen en kinderen vermoordden?’ dan is mijn antwoord, dat het God niet was die daar de oorzaak van was. Het waren mensen die verkozen wreed te zijn jegens hun medemensen. […] De Holocaust heeft teveel slachtoffers gekost, teveel bewijzen geleverd tegen de opvatting: ‘God regeert en Hij heeft Zijn redenen.’”

Elie Wiesel, die aan den lijve de hel van Auschwitz heeft beleefd, kan toch niet overweg met de God van Kushner: “Als God zó is, waarom neemt Hij dan zijn ontslag niet en laat een bekwamer iemand zijn plaats innemen?” Ik vrees dat hier het verlangen naar een almachtige God speelt, een wens die trouwens niet uitkomt en bij Wiesel aanleiding geeft tot een aanhoudend protest tegen deze God.

Share This