Zijn naam en afkomst
In het Hebreeuws luidt de naam van de protagonist Ijjob. Dat kan men vertalen met ‘aangevallene,’ ‘aangevochtene’ of de ‘vijandig bejegende’. De naam Ijjob heeft zelfde stamletters als van ojeb: ‘vijand’. Van Selms, die een commentaar schreef op het boek Job, vergelijkt nog met de naam ‘ayab, die gedragen werd door een koning van Pella in het Overjordaanse. Die naam wordt vertaald met ‘waar is de vader?’ Dat is interessant want Jobs vader is onbekend, evenals zijn moeder. Wat Jobs beroep was, weten we niet. De Talmoed heeft het over Job als een landbouwer, maar ook als een prins of koning. Wat we wel weten is dat hij tien kinderen had: zeven zonen en drie dochters. Job is geen Israëliet. Hij woont niet in Israël, zullen we nog zullen zien.
Wanneer leefde hij?
De Babylonische Talmoed laat een heleboel rabbijnen aan het woord die zo elk hun mening hebben over wanneer Job leefde. Zo zou Job geleefd hebben in de tijd van Mozes, van Isaak, van Jakob (Job zou gehuwd zijn met Dina, dochter van Jakob), van Jozef, in de tijd van de twaalf verspieders (dat is weer in Mozes’ dagen), of in de tijd van de ballingschap. Iemand beweerde dat Job geleefd had vanaf het binnentrekken van Israël in Egypte tot aan de exodus. Anderen situeerden Job in de tijd van de Rechters, of van Ahasverus (dat is de Perzische koning Xerxes I, 5e eeuw v.Chr.), of in de dagen van het koninkrijk van Seba in de dagen van koning Salomo, of in de tijd van de Chaldeeërs – toen Nebukadnessar koning was (6e eeuw v.Chr.). De rabbijnen kwamen daartoe op hun typische manier van bijbeluitleg. Bijvoorbeeld:
Rabbi Elazar zegt: Job leefde in de tijd dat de Rechters rechtspraken, zoals er in verband met Job staat: “Zie, jullie hebben het allemaal zelf gezien; waarom zijn jullie dan zo ijdel geworden?” (Job 27:12). Welke generatie was volkomen ijdel? Je moet zeggen dat het de generatie was waarin de Rechters rechtspraken.
Zo betoogde Rabbi Jehosjoea ben Korcha dat Job leefde in de tijd van Ahasverus, er staat immers in het boek Job dat er in de hele wereld geen vrouwen zo mooi waren als de dochters van Job. En in welke generatie werden mooie vrouwen gezocht? Dat was toch in de generatie van Ahasverus. Wellicht is de meest interessante visie wel de volgende, verwoord door een niet met name genoemde wijze:
Een van de wijzen zat voor Rabbi Sjmoeël bar Nachmani en zei: Job heeft nooit bestaan en is nooit geschapen; er is nooit iemand geweest die Job heette. Zijn verhaal was veeleer een gelijkenis.
Rabbi Sjmoeël bar Nachmani was het niet eens met de woorden van deze naamloos gebleven wijze: “Als weerwoord daarop staat er in het vers: ‘Er was een man in het land Us wiens naam Job was’ (Job 1:1).” Dat moest aangeven dat Job wel degelijk bestaan had. Maar eigenlijk kun je zeggen dat alle rabbijnen gelijk hebben: Job heeft geleefd in alle tijden ze opsomden, en de Job van de bijbel vertelt het verhaal van de lijdende mens, die van alle tijden is, ook van onze tijd.
Volgens Buber echter staat Job voor het Joodse volk dat in ballingschap gaat – begin 6e eeuw v.Chr. Het waren de Babyloniërs die Judea hadden ingenomen en de notabelen in gevangenschap hadden weggevoerd naar hun luisterrijke hoofdstad Babel. De Joden waren hun land en hun vrijheid kwijt. Buber komt daartoe omdat de dialogen “bittere en bovenindividuele ervaringen” beschrijven; daarom “zijn wij geneigd om eerder aan het lot van het volk in ballingschap te denken, dan aan individueel lijden.” Maar natuurlijk sluit het een het ander niet uit. Ook de ervaring van de lijdende enkeling kan zijn dat hij zich in ballingschap bevindt.
Waar leefde hij?
“In het land Us woonde een man die Job heette.” Us, waar ligt dat? In het boek Klaagliederen, dat gaat over de ballingschap, komt de naam nog één keer voor: “Wees maar vrolijk en blij, Edom, jij die woont in het land Us – toch wordt ook jou de beker aangereikt, je zult dronken worden en naakt staan.” Edom is het land ten zuiden van Israël, waar de Edomieten wonen, de afstammelingen van Ezau, Jakobs zoon. Dat is dus buiten het destijds door de Israëlieten bewoonde gebied. De rabbijnen weten er meer over te vertellen. Zij vergelijken de plaats Us, ‘Oets’ in het Hebreeuws, met ‘Eets’: geboomte of bomen.
Rava zegt: Job leefde in de tijd van de spionnen [die Mozes uitzond om het land Kanaän te verkennen]. Want er staat geschreven: “Er was een man in het land Oets, wiens naam Job was” (Job 1:1), en er staat [in het verslag van de spionnen]: “Of er bomen [eets] in dat land zijn” (Numeri 13:20). Is dit vergelijkbaar? Hier wordt het woord Oets gebruikt, terwijl daar het woord eets is. Dit is wat Mozes zei tegen Israël, [tegen de spionnen]: Is die man [Job], nog in leven, hij wiens jaren zo lang zijn als de jaren van een boom en die zijn geslacht beschermt als een boom?
Daarom wordt er hier naar Job verwezen met het woord eets, in plaats van Oets. Hier leren we dat bomen bescherming geven. In Deuteronomium staat: “Laat de bijl rusten en laat de bomen staan, want u moet er zelf van eten, en bovendien: is een boom soms een mens, dat u tegen hem moet strijden?” Dit gaat over de oorlog: in een oorlog mag men bomen niet kappen. Een andere lezing van het Hebreeuws, die door de Septuaginta gevolgd wordt, is: “De mens is een boom.” Zoals bomen schaduw en beschutting bieden, zo zijn ook mensen bedoeld om steun aan anderen te geven.
Hoe was Job?
“Hij was rechtschapen en onberispelijk, hij had ontzag voor God en meed het kwaad.” Vier kwaliteiten worden hier opgesomd. Job was vooreerst rechtvaardig, tam, wat ‘heel’ betekent, ‘integer’, zouden we kunnen zeggen. Hij was onberispelijk, jasjar, ‘recht’, zonder gedraai, rechtuit. Hij vreesde of eerde God, jara, en meed het kwaad, soer: wegdraaien van. God vrezen betekent niet angst hebben voor God, wel eerbied hebben. Job was ook heel vermogend: “Job had zeven zonen en drie dochters. Hij bezat zevenduizend schapen en geiten, drieduizend kamelen, vijfhonderd span runderen, vijfhonderd ezelinnen en een groot aantal slaven en slavinnen. Hij was de aanzienlijkste man van het Oosten.”