Het boek Job behoort tot de wijsheidsliteratuur. Het hoort dus bij boeken als Spreuken, Prediker, zoals ook de apocriefe boeken ‘Wijsheid van Jezus Sirach’ en ‘Wijsheid van Salomo’ daartoe horen. Wijsheidsliteratuur treffen we trouwens ook aan in Egyptische en Mesopotamische geschriften. We denken dan aan de Mesopotamische ‘De eerste Job’, ‘Laat mij de expert prijzen,’ en ‘De dialoog van de pessimist’. Uit Egypte komen de ‘Spreuken van Amenemope’ en het ‘Onderwijs voor koning Merikare’ en andere. Men kan daarover elders lezen, maar nu en dan zal ik naar deze en andere oud oosterse werken verwijzen.
Vermoedelijk is het boek Job ontstaan, ergens tussen de 7e en 4e eeuw v.Chr. Er moet haast wel een oude mondelinge overlevering bestaan hebben over Job. In Ezechiël (6e eeuw v.Chr.) wordt Job genoemd als een rechtvaardige. We kunnen aannemen dat die overlevering het had over Jobs lijden, zijn volgehouden vroomheid, en de uiteindelijke gelukkige wending in zijn lot.
Wijsheidsliteratuur is een oosters genre dat de vraag beantwoordt hoe de mens behoort te handelen in het dagelijks leven. De Wijsheid gaat ervan uit dat er in het leven een onderliggend patroon aanwezig is dat een goddelijke oorsprong heeft. Dat patroon vind je terug in de samenleving, in de geschiedenis van de mensheid, in de natuur. En Wijsheid wil dat patroon op het spoor komen, wil de goddelijke orde ontdekken in de chaos van het leven. In feite kwam het erop neer dat men rechtvaardig hoorde te leven, zoals de goden ook verwachtten. Wie wijs was, zondigde niet, overtrad geen taboe, die zou het goed gaan. Maar onheil kwam voort uit een overtreding van geboden. Het begin van de wijsheid was daarom de goden of God te vrezen. Toch zag men niet altijd dat het de vromen goed ging en de zondaars slecht. Dat riep de vraag op: ‘waarom lijdt de rechtvaardige?’ Dat noemen we de theodicee. In dit literatuurgenre zocht men naar een verklaring voor het onrecht, al wordt die uiteindelijk nooit gegeven. De vraag waarom het goede mensen slecht gaat wordt, wordt zo een klacht die gericht wordt aan de goden, aan God.
In de oud oosterse teksten over de rechtvaardige die lijdt, komen we geen echte personen tegen met specifieke problemen, maar wordt ons een soort totaalbeeld gepresenteerd van ‘de lijdende’. Van der Toorn noemt de vier aspecten van de lijdende die telkens weer voorkomen: fysiek lijden, sociale vijandigheid, verwerping door de goden, mentale onbehaaglijkheid. De protagonist is vaak een rijk man met een hoge positie, die belasterd wordt, zijn rijkdom kwijtraakt, vrienden verliest, ziek en eenzaam achterblijft, en ondanks zijn indringende gebeden niets merkt van de hulp der goden. Die goden zijn namelijk de oorzaak van al het lijden. Maar op het eind redden de goden de lijdende dan toch. Deze elementen komen in zowat elke theodicee voor, ook in het boek Job.
Het boek Job is als volgt samengesteld. In de eerste raamvertelling (hoofdstukken 1 en 2) van het boek Job (proza) wordt de vraag gesteld naar de motivatie van Jobs vroomheid. Is het omdat alles goed gaat dat Job zo gelovig is? Wat zou er gebeuren als hij alles kwijtraakte? Als onheil hem overspoelde? De satan krijgt van God de vrije hand en Job verliest alles, ook zijn gezondheid. In de raamvertelling neemt Job het onheil van God aan. Maar in het middengedeelte (poëzie – hoofdstukken 3 – 37) wordt Jobs geloofscrisis zicht¬baar. Het gaat om de vraag naar de oorzaak van het lijden. De drie vrienden van Job vertolken de gangbare gedachte dat de mens het lijden dat hem overkomt aan zichzelf te wijten heeft. Ook een vierde vriend, Elihu, spreekt in die zin tot Job, zonder succes. Job spreekt tegen wat zijn vrienden beweren; hij houdt vast aan zijn rechtvaardigheid. Tenslotte komt God zelf aan het woord. Job moet niet denken dat hij God kan begrijpen. In de tweede raamvertelling, de epiloog, (hoofdstuk 42) wordt ook duidelijk dat de mens uiteindelijk geen sleutel heeft om de oorzaak en het doel van het leed te duiden. Maar Job krijgt alles wat hij verloren heeft, dubbel terug.