“Op een dag kwamen de hemelbewoners hun opwachting maken bij de HEER, en ook de satan bevond zich onder hen.” Dat is voor christenen een vreemde zin, een vreemd gebeuren. Wie zijn die hemelbewoners? Wat komt de satan daar doen, in de hemel bij God?
Hemelbewoners en de satan
De scène is veranderd: van wat op aarde met Job gebeurt, gaan we nu kijken wat zich in de hemel afspeelt. De hemelbewoners, dat zijn de ‘bene elohim’, de ‘zonen van God’. Men zou het van een monotheïstische God niet verwachten, maar volgens de Bijbel zetelde Jahwe in de hemel regelmatig in een kring met andere hemelse wezens. Ook de profeet Micha schouwde in de hemel en zag daar de Heer gezeten op zijn troon, omringd door al zijn hemelse legermachten. Micha vertelt dat er een overleg plaatsvond over hoe koning Achab het best kon geliquideerd worden. “De een zei dit, de ander dat”, maar toen kwam een geest (een roeach) naar voren die voorstelde dat hij de profeten leugens zou influisteren om zo Achab te misleiden. Dat vond Jahwe een interessant idee, en zo geschiedde. Zoals in Mesopotamië de god Anu de hemelse raad voorzat en in Ugarit de god El, zo was dat in Israël Jahwe. In Job lezen we dat de ‘zonen van God’ hun opwachting maken bij Jahwe. Had Israëls God zoals de Ugaritische god El ook zonen? Sommige vertalers zitten hiermee blijkbaar in hun maag en vertalen met ‘hemelbewoners’, ‘hemelingen’, ‘leden van het hemelse hof’. Maar er staat bene elohim: ‘zonen Gods’. We stellen dus vast dat God zich omringt met ‘geesten’, ‘hemelse legermachten’ en ‘zonen Gods’. Jahwe is niet alleen in de hemel, hij zit een hemelse raad voor. We treffen dat ook aan in een psalm:
Want wie daarboven kan de HEER evenaren,
wie van de goden (elim) zich meten met de HEER, met God,
zeer geducht in de raad van de hemelingen (qedosjim – heiligen),
gevreesd bij allen die Hem omringen?
Een van die hemelingen is de satan. ‘De satan’ betekent ‘de tegenstander,’ met lidwoord! Het is dus geen eigennaam maar een functie. Het woord kan dan ook voor mensen gebruikt worden: “De HEER gaf Salomo een tegenstander (satan): de Edomiet Hadad, een lid van het koningshuis van Edom.” Volgens de profeet Zacharia (rond 520 v.Chr.) werd de satan, die de hogepriester Jozua aanklaagde, de mond gesnoerd: “De HEER zal je het zwijgen opleggen.” Hier wordt hij niet langer als gesprekspartner aanvaard – zoals wel in het boek Job. In de boeken Kronieken (op schrift gesteld na de ballingschap, tussen 450 en 400 v.Chr.) wordt ‘Satan’ een eigennaam – zonder lidwoord: “Satan keerde zich tegen Israël en zette David ertoe aan in Israël een volkstelling te houden.” Satan zet dus aan tot zonde. In de intertestamentaire periode wordt Satan de aanvoerder van een heel leger demonen. In een hervertelling van het boek Job uit de eerste eeuw voor of na Christus, het ‘Testament van Job,’ wordt de satan ook genoemd; hier is de satan een persoonsnaam geworden: Satan. In dit boek vertelt Job dat er niet ver van zijn woning een afgod was, waarvoor gebeden en geofferd werd. In een droom krijgt hij de horen dat Satan hierachter zit, en hij wil vervolgens – als koning van het land – de plaats reinigen van de afgod, die beeld van Satan. Een engel waarschuwt Job: als hij dat doet zal Satan wraak nemen en zal hij Job met vele plagen treffen, ook zijn kinderen zal hij verliezen, maar als hij overwint zal hem alles dubbel teruggegeven worden. Hier handelt Satan dus niet in opdracht of met toelating van God. Ook in het Nieuwe Testament is Satan de aartsvijand: “De grote draak werd op de aarde gegooid. Hij is de slang van weleer, die duivel of Satan wordt genoemd en die de hele wereld misleidt. Samen met zijn engelen werd hij op de aarde gegooid.” Er is dus een hele evolutie aan te wijzen voor het woord ‘satan’. In Jobs dagen was het een van de hemelingen die als de ‘tegenstander’ wordt aangeduid.
Een gesprek tussen God en de satan
In het boek Job kan God, omringd door godenzonen, zich nog op ongedwongen wijze onderhouden met een van die hemelingen, met de satan. God voert een gesprek met hem over zijn lieveling Job. “De HEER vroeg hem: ‘Waar kom je vandaan?’ Hij antwoordde: ‘Ik heb rondgezworven en rondgedoold op aarde.’” De Herziene Statenvertaling vertaalt meer letterlijk: “En de satan antwoordde de HEERE en zei: Van het rondtrekken over de aarde en van het rondwandelen erover.” Misjoet betekent ‘heer en weer gaan’, maar kan ook vertaald worden met ‘examineren’ of ‘inspecteren’.
Deze satan is inderdaad een ‘tegenstander.’ Dat blijkt als hij de vroomheid van Job in twijfel trekt. Maar eerst moeten we tot onze ontsteltenis vaststellen dat niet de satan, maar God zelf het gesprek op Job brengt. God vestigt de aandacht van de satan op Job: “De HEER vroeg aan de satan: ‘Heb je ook op mijn dienaar Job gelet? Zoals hij is er niemand op aarde: hij is rechtschapen en onberispelijk, hij heeft ontzag voor God en mijdt het kwaad.’” Daar heeft de satan wel een paar bedenkingen bij. Het lijkt hem nogal logisch dat Job ontzag heeft voor God, hij beschermt Job, en zijn gezin, en zijn bezittingen, en zijn werk. Zou Job nog zoveel ontzag voor God hebben als God zijn hand tegen hem zou uitstrekken? Vast niet. Integendeel, ongetwijfeld zal hij God in zijn gezicht vervloeken. En dan volgt het onbegrijpelijke antwoord van God: “Toen zei de HEER tegen hem: ‘Luister, met alles wat van hem is mag je doen wat je wilt, maar raak Job zelf niet aan.’” De satan stelt voor dat God zijn “hand naar hem uitstrekt en aantast wat hem toebehoort,” maar het is de satan die dit uitvoert. De satan wordt hier getekend als de uitvoerder van Gods raadsbesluit. Job zal later ook zeggen: “De pijlen van de Ontzagwekkende steken in mij, mijn geest wordt door hun gif vergiftigd. Voor mij staat de slagorde van Gods verschrikkingen.”
En dan volgt het onheil: Sabeeërs roven het vee en doden Jobs knechten. Een bliksem – letterlijk een vuur van God — treft de schapen en geiten en andere knechten, door vuur worden ze verteerd. De Chaldeeën overvallen weer andere knechten van Job en roven de kamelen. En een storm valt op het huis waarin Jobs kinderen aan een maaltijd zitten, en stort in; alle kinderen komen om. “Toen stond Job op, hij scheurde zijn kleren, schoor zijn hoofd kaal en wierp zich ter aarde.” Bij elke ramp is er één overlevende die het droeve nieuws meldt: “Ik ben als enige ontkomen om u te zeggen wat er gebeurd is.” De Sabeeërs overvallen, Gods vuur valt, een storm valt, en tenslotte – zo staat er letterlijk: valt Job ter aarde.
Nog was dat niet het einde van de ellende. Want er komt in de hemel een volgende vergadering waarbij de satan aanwezig is. Opnieuw volgt een gesprek tussen God en de satan, waarbij hij hem onder de neus wrijft dat Job ondanks zijn ellende nog steeds ontzag heeft voor God, nog steeds het kwaad vermijdt, nog steeds rechtschapen en onberispelijk is. Nou, zegt de satan, we zullen eens zien of dat zo blijft als je ook zijn lichaam aantast. Dan gebeurt opnieuw het ongelooflijke: “Toen zei de HEER tegen hem: ‘Luister, doe met hem wat je wilt, maar spaar zijn leven.’” En de satan overdekte Job van kop tot teen met vreselijke zweren. “Job pakte een potscherf om zich te krabben, terwijl hij in het stof en het vuil zat.” De ontluistering is totaal. In het boek Deuteronomium vinden we dezelfde kwaal beschreven: “De HEER zal u treffen met vreselijke, ongeneeslijke zweren aan knieën en dijen, die u ten slotte van voetzool tot kruin bedekken.” Hier is dat één van de vele straffen die God degene toebedeeld die God en zijn geboden niet gehoorzaamt.
Job verliest alles. Het plaatje is volledig. En dat staat ons toe onszelf ergens in te herkennen. Het interessante aan de bijbel is dat die ook over ons gaat. Ook wij worden vroeg of laat geconfronteerd met verlies. Verlies van bezit, geld, gezondheid, je zaak gaat failliet, een geliefde of kind sterft, er is een miskraam, een abortus (ook dat is een verlies). En dat terwijl je van God toch zegen of bescherming had verwacht. Je verwachtingen van God en de realiteit van het leven botsen op elkaar.
Hoe ga je om met verlies? Hoe ga je om met lijden? Hoe ga je om met verlies als gelovige die zijn vertrouwen heeft gesteld op God?