De Romeinse historicus en consul Tacitus (56-117) beschrijft in zijn ‘Annalen’ de grote brand die de stad Rome in de 1e eeuw n.Chr. teisterde. Het was een ramp. “Of de oorzaak toevallig was dan wel of er sprake was van boze opzet van de kant van de princeps [de Romeinse keizer], is onduidelijk: beide standpunten worden verdedigd.” Wat niet voor keizer Nero (r. 54-68) pleitte, was dat het gerucht ging dat toen de stad in brand stond, hij in zijn huis op het toneel was verschenen “en door in een lied de ondergang van Troje te bezingen, de rampspoed van het heden op één lijn had gesteld met die van lang geleden.” Het was voor de keizer heel vervelend dat het boosaardige gerucht de ronde deed dat de brand op zijn bevel was aangestoken. Toen kreeg keizer Nero een idee.
Om die speculaties de wereld uit te helpen schoof Nero anderen als schuldigen naar voren, die hij de meest uitgelezen straffen liet ondergaan. Het ging om een groep mensen die vanwege hun misdadige gedrag algemeen gehaat werden en die in de volksmond Chrestianen werden genoemd. De naam is afgeleid van de Christus die tijdens het bewind van Tiberius door toedoen van de procurator Pontius Pilatus was terechtgesteld. Voor het moment was dat heilloze bijgeloof daarmee onderdrukt, maar het stak opnieuw de kop op, niet alleen in Judaea, het land van oorsprong van dat kwaad, maar ook in Rome, waar alles wat er overal aan gruwelijke en schaamteloze praktijken bestaat bij elkaar komt en aangeprezen wordt.
Zo gebeurde het dat eerst de lieden werden gearresteerd die openlijk van hun opvatting blijk gaven. Vervolgens werd, op hun aanwijzing, een hele menigte schuldig verklaard. De aanklacht betrof niet zozeer brandstichting als wel haat jegens de menselijke soort. En terwijl ze hun dood tegemoet gingen, werden ze nog eens extra bespot: ze kwamen om het leven nadat ze eerst gehuld waren in vachten van wilde dieren en zo door honden werden verscheurd, of doordat ze aan kruisen werden geslagen en, wanneer de dag ten einde was gelopen, bij wijze van verlichting in de nacht werden verbrand. […] Het gevolg was dat men deernis begon te voelen met de veroordeelden, hoezeer ze ook schuldig waren en de meest ongehoorde straf verdienden: ze werden, zo vond men, niet zozeer terechtgesteld in het belang van de samenleving als wel opgeofferd aan de sadistische behoeften van één man.
Het waren barbaarse straffen die de christenen opgelegd werden en het is niet verwonderlijk dat mensen medelijden voelden met de slachtoffers. Opmerkelijk is echter de manier waarop Tacitus schrijft over de christenen. Christenen zijn “mensen die vanwege hun misdadige gedrag algemeen gehaat werden.” Zij hielden vast aan een ‘heilloos bijgeloof’, dat wordt een ‘kwaad’ genoemd en maakt deel uit van andere “gruwelijke en schaamteloze praktijken” die men in Rome kan aantreffen. Al was de aanleiding om hen te arresteren de brand van Rome, toch is het niet daarom dat ze beschuldigd worden, maar wel om “haat jegens de menselijke soort.” En al ging Nero misschien te ver in zijn gruwelijke straf, Tacitus bestrijdt niet dat christenen “de meest ongehoorde straf verdienden.” Dat is nogal wat. Christenen blijken een wel zeer slechte naam gehad te hebben, al van in het begin van hun bestaan. Wat christenen concreet ten laste wordt gelegd, komen we echter niet te weten. Ook de biograaf Suetonius (ca. 77-140) noemt de brand van Rome, zonder daarbij echter de christenen te vermelden. Wel schrijft hij elders over deze lieden: “Christenen, een slag mensen dat een nieuwe en gevaarlijk vorm van bijgeloof aanhing, werden terechtgesteld.”
Volgens een andere bron was een vervelend trekje van christenen hun koppigheid. Plinius de Jongere (62-113), Romeins gouverneur van de provincie Bytinië in Klein-Azië, vroeg in een brief uit 112 aan keizer Trajanus hoe hij christenen moest behandelen. Plinius geeft aan dat hij tot nu toe volgende procedure heeft gevolgd.
Ik heb ze de vraag gesteld of ze christenen waren. Wie dat toegaf heb ik dat een tweede en derde maal gevraagd, met het dreigement van de doodstraf. Wie dan nog volhield heb ik laten afvoeren voor executie. Ik twijfelde er niet aan dat, los van de inhoud van hun bekentenis, minstens hun dwarsheid en onbuigzame koppigheid gestraft moesten worden.
Er waren ook beschuldigden die ontkenden dat ze christen waren. Plinius heeft hen gebedsformules laten nazeggen en hen laten offeren aan het beeld van de keizer en aan godenbeelden, ook heeft hij ze Christus laten vervloeken. Omdat echte christenen dit nooit zullen doen, heeft hij dezen laten gaan. De ‘misdaden’ van christenen blijken verder nogal mee te vallen.
Ze zeiden dat hun schuld, of vergissing, neerkomt op het volgende. Het is hun gewoonte op een vaste dag voor dageraad bijeen te komen en met elkaar voor Christus een beurtzang te zingen als voor een god. Ook verbinden ze zich door een eed, niet om een misdaad te begaan, maar om geen diefstal, roof of overspel te plegen, om een woord van trouw niet te breken en een onderpand desgevraagd niet te weigeren terug te geven. Als dat gedaan is, gaat men meestal weer uiteen, om daarna weer samen te komen voor een maaltijd, maar dan heel gewoon en onschuldig.
Voor de zekerheid heeft Plinius nog twee slavinnen verhoord, op de pijnbank, maar: “Ik kon niets anders vinden dan een kwalijk, mateloos bijgeloof.” Plinius vraagt raad aan de keizer omdat die christenen best talrijk zijn:
Want veel mensen van alle leeftijden, alle standen, ja beide seksen, lopen gevaar of zullen gevaar lopen: niet alleen steden, maar ook dorpen en platteland zijn door deze besmetting aangestoken. Het lijkt nog mogelijk dit een halt toe te roepen en tegen te gaan.
Het antwoord van keizer Trajanus is kort. Plinius heeft goed gehandeld. Hij hoeft christenen niet speciaal op te sporen, maar als men ze aanbrengt en ze worden schuldig bevonden, dan moeten ze gestraft worden. Hoe ze gestraft dienen te worden, zegt de keizer niet.
Opmerkelijk is dat Plinius minder belang stelt in de inhoud van het geloof van christenen, dan in hun houding, hij heeft het over hun “dwarsheid en onbuigzame koppigheid” die nodig gestraft moet worden. Hij noemt ook het “kwalijk, mateloos bijgeloof,” waardoor velen “besmet” worden. Dat koppig beleden bijgeloof ondertussen zorgt er wel voor dat christenen weigeren te offeren aan het beeld van de keizer en godenbeelden. Zij weigeren dus deel te nemen aan de staatscultus en zijn daarom staatsgevaarlijk. Doordat christenen weigerden te offeren aan de goden, waarvan toch iedereen wist dat zij al zovele eeuwen de Romeinse staat hadden beschermd, brachten christenen de gemeenschap in gevaar; zij waren asociale mensen. Plinius besluit zijn brief engszins opgelucht, het tij lijkt gekeerd te zijn:
Het staat in elk geval vast dat de welhaast verlaten tempels weer veel bezoekers beginnen te trekken; plechtige offers die lang onderbroken waren worden weer hervat, en het vlees van offerdieren vindt weer overal aftrek, terwijl er tot voor kort amper kopers te vinden waren. Hieruit kan men gemakkelijk opmaken wat een enorme massa mensen zich zou kunnen beteren, indien er ruimte is voor berouw.
Het was ietwat voorbarig, dit optimisme, want de christenen bleven in aantallen toenemen. En met hen groeide het probleem van de ondermijning van het oude vertrouwde geloof. Als de gouverneur Saturninus in 180 n.Chr. een van de martelaren van Scilli ondervraagt, belijdt de gouverneur zelf zijn geloof: “Ook wij zijn niet alleen zeer godsdienstig maar ook is onze godsdienst een oprechte. Wij zweren bij de beschermeest van de keizer en bidden voor zijn gezondheid. Dat moet u ook doen.” Maar de martelaar, Speratus, geeft het antwoord waarin de Romeinen hun donkere vermoedens bevestigd zagen: “Ik erken het rijk van deze wereld niet maar ik dien des te meer die God die geen mens ooit gezien heeft of met menselijke ogen kan zien. Ik heb niet gestolen maar bij elke koop betaal ik belasting omdat ik mijn Heer erken, de keizer der koningen en van alle volken.” Gewoon opruiend!
De Romeinse overheid was altijd wat op haar hoede voor ‘bijgeloof’, voor groepen die zich aan haar controle leken te onttrekken. Suetonius vertelt in zijn boek over keizer Claudius: “De Joden die, opgehitst door de agitator Chrestus, voortdurend ongeregeldheden veroorzaakten, verdreef hij uit Rome.” Hier wordt nog geen onderscheid gemaakt tussen Joden en christenen. We weten niet wat die ‘ongeregeldheden’ precies geweest zijn, maar de activiteiten van christenen werkten blijkbaar op de zenuwen van de keizer, zodat hij ze uit de stad verbande. Ook in het boek Handelingen vinden we dat “Claudius had bevolen dat alle Joden Rome moesten verlaten.”
In de 2e eeuw schreef de Griekse satiricus Loukianos van Samosata (125-180) in ‘De dood van Peregrinos’ over christenen:
Het komt erop neer dat die arme stumperds het in hun hoofd hebben gehaald dat zij onsterfelijk worden en het eeuwige leven krijgen. Het gevolg is dat zij de dood verachten en zich in groten getale vrijwillig aangeven. Daarbij komt dat hun eerste wetgever hun heeft geleerd dat zij elkanders broeders moeten zijn, wanneer ze eenmaal over de schreef zijn gegaan door het geloof in de Griekse goden af te zweren, waarna zij die aan het kruis geslagen praatjesmaker zelf vereren en volgens zijn wetten leven. Daarom minachten zij al het aardse, onverschillig wat, en kennen zij slechts gemeenschappelijk bezit.
Christenen zijn duidelijk lieden die niet passen in de maatschappij. Zij zijn ook nog eens vreselijk naïef, want de bedrieger Peregrinos, uit Loukanos’ verhaal, slaagt erin als leider van een christengemeenschap op te treden en flink te profiteren van de vrijgevigheid van christenen: “Onderweg verschaften de christenen hem een ruime bron van inkomsten, terwijl zij hem escorteerden en zorgden dat het hem aan niets ontbrak. Zo parasiteerde hij een tijd lang, maar uiteindelijk heeft hij het zelfs bij hen verbruid.” In een ander werk, ‘Alexander de Leugenprofeet’ spreekt Loukianos over een mysteriecultus, waarbij niet-Grieken en moordenaars waren uitgesloten. Bij de aanvang van de mysteriën werd geproclameerd:
‘Iedere goddeloze, christen of epicurist die gekomen is om de geheime riten te bespieden, is hier niet gewenst! Maar de gelovigen mogen met gods zegen de mysteriën bijwonen.’ Zijn eerste daad was daarna de ‘uitdrijving’ en hij ging de andere voor met de woorden: ‘Weg met de christenen!’ ‘Weg met de epicuristen!’ antwoordde de hele meute dan.
Opmerkelijk is dat christenen in één adem genoemd worden met goddelozen en epicuristen, die laatsten werden ook als atheïsten beschouwd. Nu vonden epicuristen wel dat men de goden eer mocht bewijzen – epicuristen namen deel aan religieuze rituelen – maar zij geloofden niet dat de goden zich ook maar iets aantrokken van mensen.
De filosofenkeizer Marcus Aurelius (121-180), hij was stoïcijn, kon evenmin bewondering opbrengen voor het martelaarschap van christenen, of voor hun koppigheid, zoals hij het noemde:
Hoe nobel is de ziel die, wanneer het zover is dat zij van het lichaam losgemaakt moet worden, bereid is om hetzij uitgedoofd of verstrooid te worden, het zij te blijven voortbestaan! Die bereidheid moet echter het resultaat zijn van een specifieke beslissing, niet van pure koppigheid, zoals bij de christenen, maar weloverwogen en waardig, zodat het ook voor anderen overtuigend is, zonder theatraal vertoon.
Meer algemeen verweet men christenen dat zich afzonderden van (heidense) religieuze feesten, dat zij niet deelnamen aan processies, het circus vermeden en wegbleven van tempels. Men kon dus wel zien dat zij atheisten waren. De apologeet Minucius Felix voert de heiden Caecilius met zijn kritiek op christenen sprekend in – het is de kritiek die algemeen gangbaar was:
Uit mensen die nauwelijks hebben leren denken, bijeengebracht uit het diepst gezonken uitschot, en uit lichtgelovige vrouwen die met de zwakheid hun sekse eigen maar al te gauw een misstap begaan, recruteren ze de domme massa […], een slag mensen dat zich aan het oog onttrekt en het daglicht schuwt, dat er in het openbaar het zwijgen toe doet, in zijn uithoeken een grote mond opzet; tempels verachten ze als waren het graven, de goden verafschuwen ze, ze lachen om de heilige handelingen […]. Aan geheime merktekenen en kentekenen herkennen ze elkaar, en ze beminnen elkaar al bijna nog voordat ze elkaar hebben leren kennen; ook verspreidt zich onder hen op grote schaal wat ik een soort ‘eredienst der lusten’ zou willen noemen […].”
Er was meer, en erger: behalve hun incestueuze orgiën kenden zij zelfs rituelen waarbij zij babies aten; “diens bloed likken zij, godslasterlijk! dorstig op, diens ledematen verdelen zij om strijd”: de “Thyestische maaltijden” en “ontucht à la Oedipus”, zoals Eusebius het noemde. Christenen vormden duidelijk een gevaar, zij moesten een halt toegeroepen worden. Enkele filosofen zetten zich daartoe aan de schrijfarbeid.