Griekse goden geven helemaal geen dromen

23 juli 2026

Er bestonden echter ook heel andere opvattingen over dromen, die worden dan niet gezien als boodschappen van goden, maar worden verklaard vanuit de psyche van de mens, zoals ook wij tegenwoordig doen. Koning Xerxes had een nachtmerrie over het wel of niet ondernemen van een veldtocht. Hij liet zijn raadgever en oom Artabanos komen. Volgens deze was er geen reden tot paniek:

Beste jongen, droombeelden komen niet van de goden. Neem dat van mij aan, ik ben heel wat jaartjes ouder dan jij en kan je vertellen waar die beelden vandaan komen die de mensen in hun slaap zo rusteloos bezoeken. Bijna altijd hangen deze rondzwalkende droomgezichten samen met de zorgen die wij overdag hebben gehad. En wij hebben ons de laatste dagen immers aan één stuk door drukgemaakt over die veldtocht.

Plato schrijft in zijn ‘Timaios’ dat de godheid de lever “dicht, glad, glanzend en zoet” gemaakt heeft, maar ook bitterheid daar een plaats in gegeven heeft (de gal): “Op die manier kan de kracht van de gedachten die” uit het verstand komen in de lever opgevangen worden – als in een spiegel die indrukken opneemt en beelden laat zien […].” Over het zielsdeel dat in de buurt van de lever gevestigd is, zegt Plato: “het krijgt in de slaap voorspellende gaven omdat het van rede en verstand verstoken is.”

Onze scheppers […] hebben het met voorspellende gaven uitgerust. Er is een duidelijk teken dat God voorspellende gaven aan de menselijke dwaasheid heeft gegeven: niemand die bij zinnen is, komt aan de goddelijke en waarachtige voorspellingen toe. Je geestelijke vermogens moeten dan juist in je slaap aan banden zijn gelegd, of door ziekte of door een of andere manie zijn aangetast. Maar iemand die wél bij zinnen is, kan zich herinneren en doorgronden wat hem ’s nachts of overdag werd verteld door de voorspellende en vervoerend natuur, en wat hij allemaal voor visioenen te zien kreeg.

En Plato besluit: “Hieraan heeft dus de lever deze aard te danken en hierom hoort die van nature op de genoemde plaats: het is vanwege het waarzeggen.” Dus ook Plato heeft weet van een meer ‘psychologische’ duiding van voorspellingen, zij ontstaan binnen de mens, en worden niet door de goden geopenbaard.

De Griekse filosoof Demokritos (ca. 460–356 v.Chr.) had een ‘atomisitische’ visie op dromen. Hij zag dromen als eidola, beelden die bestaan uit partikels van atomen, die voortdurend uitgingen van personen en dingen, en die via de poriën van het lichaam het bewustzijn van de dromer binnendrongen. Dit ervaren wij als dromen. “Demokritos noemt de afbeeldingen en afstroomsels de oorzaken van dromen. […] Ze zijn volgens hem ’s nachts beter waarneembaar, omdat ze bij transport overdag gemakkelijker oplossen […]. Hij beweert dat ze dan in het lichaam een waarneming veroorzaken door de slaap, omdat men ook de kleine interne beweging tijdens de slaap beter waarneemt dan wanneer men wakker is; en die bewegingen veroorzaken droomvoorstellingen.” In een droom kon men wel menen bezocht te worden door goden, maar dat waren volgend Demokritos eigenlijk afbeeldingen van grote wezens, die aan mensen verschenen en ook voorspellingen konden doen. Hij ontkent dus niet dat men kennis van de toekomst kan hebben, alleen wordt die niet door de goden geopenbaard.

De eerbiedwaardige auteur Demokritos bevestigt op heel veel plaatsen dat men de toekomst kan voorspellen; hij meent dat de ouden er wijs aan hebben gedaan in te stellen dat men de ingewanden van offerdieren moet inspecteren om uit de toestand en kleur daarvan tekenen te krijgen over gezondheid of pest en soms ook over de onvruchtbaarheid of vruchtbaarheid van de akkers.

We zullen nog zien dat in de Romeinse tijd Artemidoros het voorspellend vermogen ook in de ziel situeerde en niet zozeer toeschreef aan de goden.

Aristoteles was niet bijster geïnteresseerd in dromen, hij geloofde al helemaal niet dat ze boodschappen van de goden bevatten, de ‘kennis’ die ze boden was onzeker. Dat waren destijds ongewone geluiden. Hij ontkende niet dat sommige dromen een enkele keer iets van de toekomst lieten zien, maar dat betekende nog niet dat ze door de goden gezonden waren. Dat bleek volgens hem al uit het feit dat het ‘gewone’ mensen waren, niet de intellectuelen, die zulke dromen ontvingen.

Dit is ook de reden waarom deze ervaring bij eenvoudige mensen voorkomt en niet bij de meest intelligente. Als het namelijk een god zou zijn die ze zond, zou ze juist overdag plaatsvinden en bij intelligente mensen; maar als het gaat zoals boven beschreven, is het juist logisch dat eenvoudige mensen de toekomst voorzien. Het denkvermogen van zulke mensen is namelijk niet geneigd tot langdurig nadenken, maar als het ware leeg en van alles verlaten, en eenmaal in beweging gezet laat het zich meevoeren al naar gelang wat de beweging veroorzaakt.

Misschien kon niet uitgesloten worden dat goden de toekomst door dromen openbaarden, maar als ze dat zouden doen, zouden ze dat bij intellectuele mensen doen, en overdag. Maar als voorspellende dromen niet van de goden kwamen, hoe ontstonden zij dan? Er waren drie mogelijkheden. Ten eerste kon de droom kan een ‘teken’ zijn dat naar een toekomstige gebeurtenis verwees. Aristoteles legde uit dat artsen gebruik maken van dromen van patiënten als signaal van toekomstige lichamelijke ontwikkelingen. Ten tweede kon de droom ook de ‘oorzaak’ zijn van iets dat zou gebeuren. Onze geest kan bezig zijn met handelingen die we willen – of bezig zijn te ondernemen. De meeste voorspellende dromen hoorden echter tot de categorie van toevalligheden, er was dan van een causale samenhang geen sprake. In de twee eerste gevallen ligt de oorsprong van de droom bij de dromer zelf, bij zijn zorgen om een ander bijvoorbeeld: “Dat bepaalde soorten mensen geneigd zijn heldere dromen te hebben, en dat mensen die elkaar kennen vooral over elkaar voorspellende dromen hebben, vindt zijn oorzaak in het feit dat mensen zich met name zorgen maken over mensen die ze kennen.” Tenslotte noemde Aristoteles dat sommigen van nature helderziend zouden zijn. Hij vond het maar twijfelachtig. Het waren dan altijd mensen die meer phantasmata hebben dan anderen, hun verstandelijke vermogens stelden weinig voor, en hun helderziendheid was een zaak van toeval, men moest er niet te veel van verwachten.

Share This