Mesopotamische goden spreken – door allerlei tekenen

1 juli 2026

Babyloniërs raadpleegden hun goden vooreerst voor belangrijke dingen: landbouw, de activiteiten van de koning, oorlog, … Astrologen, profeten, droomuitleggers, auguren, zangers en priesters vormden belangrijke leden van het koninklijk hof. Maar recent onderzoek toont aan dat daarnaast ook individuen zochten naar de boodschap van de goden voor hun leven.

De wil van de goden was de mensen niet onbekend; de goden gaven immers allerlei tekenen in de wereld rondom en in de hemel boven die men kon lezen. Men geloofde dat zoals het spijkerschrift (behalve syllabisch ook) pictografisch was, ook de goden hun pictogrammen in hemel en aarde nalieten – de wereld was hun schrift, het waren goddelijke pictogrammen, boodschappen aan de mensheid die alleen nog ontcijferd moesten worden. Een van de populairste technieken was de schouw van de lever, het ‘kleitablet van de goden’. Maar alles wat buiten het normale viel waren tekenen van de goden: de aparte vlucht van een vogel, het kruipen van een spin, misgeboorten bij mens en dier. Vervolgens ook: sterren en meteorieten, de loop van een rivier, een hevige wind, mist, een aardbeving, gedrag van dieren, planten, mensen, dromen, ongelukken, onverwachte geluiden. Er bestonden hele lijsten waarin van elk teken werd uitgelegd wat het betekende – meestal wees het op onheil. Er bestonden astronomische lijsten, lijsten met anomalieën bij dieren, bij andere zaken, … Zoals in Egypte bevatten deze lijsten telkens een protasis: de beschrijving van de situatie, en apodosis, de prognose. Vele van die tekenen werden verzameld in de Sjumma alu, bestaande uit 113 tabletten. Enkele voorbeelden uit de talloos vele tekenen:

Als een slang verschijnt in een plaats waar een man en vrouw staan terwijl zij praten, de man en vrouw zullen scheiden van elkaar.
Als een schorpioen een slang doodt, de zoon zal zijn vader doden, hij zal sterven.
Als een schorpioen op de loer ligt in het bed van een man, die man zal rijk worden.
Als een schorpioen aan het hoofd van het bed van een zieke is, de ziekte zal hem spoedig verlaten.

De uitleg van voortekenen was gebaseerd op ervaring; in het verleden had men bepaalde feiten of voortekenen verbonden met wat daarna gebeurde – reëel of ingebeeld. Zo had men bijvoorbeeld ontdekt: “Als een man gewoon is geheimen te verraden, zal hij nooit toegang krijgen tot een belangrijk ambt.” Daar kunnen ook wij ons wel iets bij voorstellen. Maar als een koning was gestorven na een eclips, concludeerde men dat een eclips de dood van een koning voorspelde. Men kon dus bij een gelijkaardig voorteken een gelijkaardig resultaat verwachten, overal en altijd, en die voortekenen kon men in eindeloze lijsten optekenen. Mesopotamiërs waren casuïsten; elke casus, elk gebeuren, zelfs elk mogelijk gebeuren, hadden zij opgetekend; het leek wel wetenschap. Doel was natuurlijk het onheil af te weren. Daarom vermeldden de lijsten van voortekenen ook telkens handige bezweringen tegen het voorzegde onheil. Voortekenen wezen niet op een onontkoombaar lot, men kon middels rituelen, gebeden en offers het voorzegde onheil alsnog afwenden.
Hieronder bekijken we enkele veel voorkomende technieken om de wil van de goden te achterhalen.

Goddelijke voortekenen

Auguren stonden in hoog aanzien; zij bestudeerden het gedrag van vogels. Zij waren ook bedrijvig aan het koninklijk hof en dienden een eed af te leggen in verband met hun dienst aan de Assyrische vorst. Uit de Neo-Assyrische periode komt volgende tekst:

Wat betreft de raaf waarover de koning, mijn heer, mij schreef, [hier zijn de relevante voortekenen]: Als een raaf iets in het huis van een man brengt, zal die man iets verkrijgen dat niet van hem is. Als een valk of raaf iets laat vallen dat hij naar het huis van een man brengt […], zal dat huis isjdihu hebben. Isjdihu betekent winst. Als een vogel vlees, een andere vogel of iets anders laat vallen in het huis van een man, dan zal die man een grote erfenis ontvangen.

Lecanomancie was het bedrijven van waarzeggerij door middel van water in een schotel of kom. Priesters goten een weinig olie, of soms bloem, uit op het wateroppervlak en bestudeerden de vormen die dan gevormd werden. “Als de olie een ring vormt naar het oosten en ongebroken blijft: voor een reis – Ik zal ze ondernemen; voor een zieke – hij zal beter worden. Als de olie twee cirkels vormt, een grote en een kleine: de vrouw van de man zal een jongen ter wereld brengen; voor een zieke – hij zal beter worden. Als de olie uiteendrijft en de beker vult – de zieke zal sterven; voor een reis – die zal de dood veroorzaken van degene die eraan deelneemt.” Ook voordat men een huwelijk sloot kon men zo’n voorteken vragen. “Indien je de olieschouw uitvoert voor het huwen van een echtgenote: je werpt een druppel voor de man en een druppel voor de vrouw, elk apart, en indien ze steeds samen gaan: de bestemming is dat zij gehuwd zullen worden. Indien de druppels steeds samen gaan en die van de man donker is, zal de man sterven. Indien die van de vrouw donker is, zal de vrouw sterven.” De beker, die in de graanzakken van Jozefs broers was terechtgekomen, was zo’n beker: “Uitgerekend de beker waaruit mijn heer altijd drinkt en waarmee hij kan voorspellen wat nog verborgen is!” Gelijkend op lecanomancie was libanomancie: het bestuderen van de vormen die de rook van verbrandde wierook vormde.

Alom bekend was het lezen van ingewanden (hepatoscopie), van de longen, het hart, de ingewanden, maar vooral van de lever. Het werd als de meest betrouwbare vorm van divinatie (waarzegging) gezien. Eerst werd de vraag de godheid in het oor gefluisterd, of ook wel schriftelijk op een kleitablet gesteld, dan koos men een dier uit, reinigde het, vroeg de goden hun boodschap te schrijven op de ingewanden van het dier. De baru, uitlegger van voortekenen, observeerde het dier van zodra het voor de godheid gebracht werd. Men offerde het dier, sneed het open en de baru onderzocht nauwgezet de lever, want daarin gaf de godheid nuttige aanwijzingen. Er bestonden uitgebreide compendia waarin alle mogelijke gevallen opgelijst stonden. Elk adertje, velletje, de kleinste afwijking had zijn betekenis, en alle mogelijke afwijkingen werden opgesomd, ook degene die men nog nooit was tegengekomen. Een voorbeeld: “Als de linker lob [van de lever] bedekt is door een membraan en abnormaal is; de koning zal sterven door ziekte.” Als de vraag schriftelijk gesteld was, werd het antwoord op de lege ruimte van het kleitablet onderaan opgeschreven. Archeologen vonden heel wat kleimodellen van levers met inscripties, ook wel van longen. Ook andere ingewanden waren zeer nuttig. “Als het hart van een offerdier lijkt op de testikel van een schaap: dat is het voorteken van koning Manisjtusju die vermoord werd door zijn hovelingen.” Ingewandlezing werd vooral gebruikt voor de koning of voor het landsbelang, niet voor privédoeleinden.

Teratomancie is het afleiden van goddelijke boodschappen uit misvormde dierlijke en menselijke foetussen. Die gaven belangrijke informatie, zowel in het oude Babylonië als in de Neo-Assyrische periode. Ook hiervan hield men lijsten bij van alle mogelijke monsterlijke geboorten, zij werden Sjumma izbu genoemd: ‘Als de misvormde nieuwgeborenen’. Opgelijst werden zowel misvormingen van dieren als van mensen: het hoofd, borst, poten, inwendige organen, tong, lippen, oren, enz. De Sjumma izbu bevat 24 tabletten met beschrijvingen van afwijkingen bij pasgeboren baby’s of dierenjongen. “Als een afwijking bestaat uit twee hoofden met één nek – de koning zal overwinnen waarheen hij zich ook richt, hij zal een land veroveren dat hem niet toebehoort.”

Het interpreteren van deze lijsten schijnt allerminst eenvoudig te zijn geweest, getuige volgend bericht van de baru aan de koning. Die had een vraag gesteld over iets wat in de Sjumma izbu stond.

Wat betreft de tablet Sjumma izbu waarover de koning, mijn heer, mij schreef: “Kijk ernaar! Wie zou schrijven […] in Sjumma izbu?” – Er is een bepaald tablet, waarin de […] zijn geschreven, en ik stuur deze nu naar de koning. De koning zou ernaar moeten kijken. Misschien heeft de schrijver die aan de koning voorleest het niet begrepen. Sjumma izbu is moeilijk te interpreteren. De eerste keer dat ik voor de koning, mijn heer, verschijn, zal ik het persoonlijk laten zien, met dit tablet dat ik naar de koning, mijn heer, stuur, hoe het voorteken is geschreven. Echt, degene aan wie de betekenis niet is uitgelegd, kan het onmogelijk begrijpen.

Enkele voorbeelden van dierlijke foetussen uit Ugarit van jammer genoeg beschadigde kleitabletten:

Wat betreft ooien van schapen of geiten, als zij bevallen: Als het een steen is, velen zullen vallen in het land.
En als het geen […] de koning zal het land van zijn vijand innemen en het wapen van de koning zal het land platleggen.
En als het geen linkerheup heeft, de koning zal […] zijn vijand.
Als als er geen linker onderbeen is, de koning zal […] zijn vijand.
En als het geen rechteroor heeft, de vijand zal het land verwoesten en zal het vernietigen.
En als het geen linkeroor heeft, de koning zal het land van zijn vijand verwoesten en het vernietigen.

Belomancie. Op de splitsing van de weg, aan het begin van de twee wegen, staat de koning van Babylonië, en hij vraagt om een teken. Hij schudt de pijlen, hij raadpleegt zijn godenbeeldjes, hij bekijkt de lever,” zo lezen we bij Ezechiël. De ‘pijlen schudden’ bestond erin om – zonder te spieken – een pijl te nemen uit een koker, of pijlen zo ver mogelijk weg te schieten. De pijlen waren gemerkt: ‘God beveelt het’, ‘God verbiedt het’, en een blanco pijl. De getrokken of verst geschoten pijl gaf het antwoord van de godheid. Ook in Israël wierp men het lot, en wel door de Urim en Tummim. De hogepriester droeg een borsttas met daarin de orakelstenen: “Wanneer er een beslissing moet worden genomen, moet hij zich tot de priester Eleazar wenden, en die raadpleegt dan ten overstaan van de HEER de orakelstenen.” De ene steen stond voor ‘ja’, de andere voor ‘nee’. Als men het lot wierp diende vooraf een vraag gesteld te worden die een antwoord ‘ja’ of ‘nee’ kon geven. Zo werd Saul tot koning aangewezen nadat verschillende keren het lot werd geworpen. Ook koning David liet het lot werpen: “Enige tijd later raadpleegde David de HEER: ‘Zal ik naar Juda gaan?’ ‘Goed,’ antwoordde de HEER. ‘Naar welke stad zal ik gaan?’ vroeg David, en de HEER antwoordde: ‘Naar Hebron.’” Voor de tweede vraag zal enkele keren het lot zijn geworpen over verschillende genoemde steden. Als de Filistijnen optrekken tegen koning David, raadpleegt hij God: “‘Zal ik de Filistijnen aanvallen? Zult U ze aan mij uitleveren?’ De HEER antwoordde: ‘Ga op hen af! Ik verzeker je dat Ik de Filistijnen aan je zal uitleveren.’” We weten niet op welke manier David hier God raadpleegde, of dat via een priester ging die het lot wierp, of een profeet die de woorden Gods sprak.

Het werpen van het lot was de enige divinatievorm die in Israël gebruikt werd, andere waren verboden. De Urim en Tummim gaven een duidelijk antwoord, het was ja of nee. Maar alle andere – Mesopotamische – tekenen dienden te worden geïnterpreteerd, te worden afgewogen tegen resultaten van andere divinatietechnieken die ter controle werden uitgevoerd. Tekenen van de hemel werden liefst naast aardse tekenen met elkaar verbonden, bijvoorbeeld astrologie en hepatoscopie, ook herhaling van een voorteken kwam vaak voor. In een Neo-Assyrische ingewandlezing werden ongunstige tekenen afgewogen tegen het aantal gunstige. Er kwam dus ook mystieke speculatie bij kijken. En dat werd in Israël afgewezen. Terwijl in Mesopotamië de aan tekenen afgelezen wil van de goden kon worden afgewend door magie of bezweringen, kon dat in Israël enkel door bekering.

Share This