Tekenen van Romeinse goden (3) Donder en bliksem

16 augustus 2026

Een ander teken waaraan de wil van de goden kon worden afgelezen waren donder en bliksem. Een positief teken was ongetwijfeld een bliksemschicht die van links kwam: “Wij beschouwen bliksem, komend van links, als een zeer gunstig teken voor alles; alleen niet voor volksvergaderingen,” zegt Cicero. De vroegste Romeinse verwijzing naar bliksems als teken van de goden komt van Livius in 295 v.Chr.

Wat de militaire operaties betreft, was het een voorspoedig jaar, maar het werd een angstig jaar door een zware pestepidemie en alarmerende voortekens. Op veel plaatsen werd melding gemaakt van aardregens en een groot aantal mannen in het leger van Appius Claudius zou door de bliksem zijn getroffen. De Heilige Boeken werden geraadpleegd naar aanleiding van deze gebeurtenissen.

Wat die heilige boeken daarover berichtten, komen we niet te weten. Een belangrijk ‘heilig boek’ was de Etruskische brontoscopische kalender (De Ostensis – ‘Over voortekenen’), waarin 360 profetieën, verbonden met donder, stonden opgetekend. De kalender stamt uit de eerste helft van de 7e eeuw v.Chr. Daarin werden de verschillende betekenissen van de donder gekoppeld aan de dagen van het jaar, te beginnen met juni. Enkele voorbeelden.

7 juni. Als het op de een of andere manier onweert, zullen ziekten [mannen] besmetten, maar er zullen er niet veel sterven. En terwijl de graangewassen goed zullen groeien, zullen de zachte vruchten verdrogen.
9 juni. Als het op de een of andere manier onweert, zal er verlies van kuddes zijn doordat ze overvallen worden door wolven.
5 augustus. Als het op de een of andere manier onweert, betekent dit dat de vrouwen de meest wijze zijn.
9 augustus. Als het op de een of andere manier onweert, kondigt dit een goede gezondheid voor mannen aan voor een heel jaar.
12 augustus. Als het op de een of andere manier onweert, zal er een overvloed aan veevoer en eikels zijn, maar in het eerste rijpingsseizoen zal het slecht gaan.
19 augustus. Als het op de een of andere manier onweert, zullen de vrouwen en slaven het aandurven om moorden te plegen.

Zo kon men aan onweders aflezen wat de goden voor de mensen in petto hadden.

Bliksemschichten rondslingeren was volgens de Romeinen het prerogatief van Jupiter, en omdat hij de hoofdgod was, was de bliksem veelbetekenend. De plek waar een bliksem ingeslagen was, werd terstond heilig verklaard. Jupiter had die namelijk voor zichzelf geclaimd. De plaats, bidental genoemd, werd omheind en men bracht er offers en gebeden. De Romeinse grammaticus Festus (2e eeuw n.Chr.) legde in zijn lexicografisch werk ‘Over de betekenis van woorden’ de etymologie en religieuze status van de bidental uit. “Een bidental werd de plaats genoemd die heilig was gemaakt door het offeren van een tweetandig schaap (bidens ovem), nadat deze door de hemel (de bliksem) was getroffen.” We vinden deze term in een passage van de ‘hekeldichten’ van de Romeinse satiredichter Persius (34–62 n.Chr.):

Denk je soms dat hij je vergeven heeft, omdat, wanneer hij dondert, de steeneik eerder door zijn heilige bliksem wordt gespleten dan jij en heel je huis?
Of omdat je, op bevel van de ingewanden van de schapen, en Ergenna, niet in het heilige bos ligt als een gevreesde bidental die door iedereen gemeden moet worden, dat hij je daarom zijn gevoelloze baard geeft om te plukken?

Ergenna is een Etruskische waarzegger. De bidental komen we ook nog tegen in de beschrijving van de indrukwekkende verschijnselen aan de hemel, waarover Lucanus bericht in zijn ‘Burgeroorlog’. Daarin vertelt hij hoe de Etruskische waarzegger Arruns, “ten zeerste bekend met de loop van de bliksemschichten,” de verspreide resten van de bliksem verzamelt en ritueel begraaft (fulgur conditum) binnen een afgebakende omheining:

Terwijl zij [de priesters] de stad, die in lange bochten zich uitstrekt, rondgaan,
verzamelt Arruns het wijdverspreide vuur van de bliksem,
dat hij onder droefgeestig gemompel in de aarde verbergt,
en heiligt de plaatsen.

De heilige plaats of bidental was dus door de bliksem van Jupiter gecreëerd. Maar er waren nog meer heilige plaatsen ontstaan door zijn bliksem. Over keizer Augustus schrijft zijn biograaf Suetonius: “De tempel van Apollo bouwde hij in dat gedeelte van zijn paleis op de Palatijn dat de god, volgens de uitleg van de waarzeggers, had aangewezen door het met de bliksem te treffen.” Het was een hele eer dat Jupiter op die manier aanwijzingen had gegeven. Toch was de keizer op zijn hoede voor onweer:

Voor donder en bliksem had hij een ietwat overdreven angst, sinds hij eens tijdens een nachtelijke tocht hevig geschrokken was doordat de bliksem vlak voor hem was ingeslagen, zoals boven vermeld heb. Daarom had hij altijd en overal een robbenhuid bij zich als afweermiddel en trok hij zich, als hij maar even vermoedde dat er onweer op handen was, terug in een onderaards gewelf.

Suetonius vertelt over die ‘nachtelijke tocht” (een veldtocht in Cantabrië), dat een slaaf die met een fakkel voor de keizer uitging, door de bliksem was geveld. Daartoe bouwde Augustus een tempel aan ‘Jupiter de Donderaar.’

Cicero’s broer Quintus was heilig overtuigd van de bliksem als teken van Jupiter. “Ik herhaal nu mijn vraag in verband met een ander teken: kan bij ons twijfel bestaan over de profetische macht van blikseminslag? We beschikken immers over een ruim dossier van gevallen omtrent deze wonderkracht.” Ietwat teleurstellend is dan het voorbeeld dat hij geeft over een bliksem die het hoofd van een standbeeld van Summatus, boven op de tempel van Jupiter, trof. Men kon het hoofd nergens vinden tot waarzeggers orakelden dat het op een plek in de Tiber geslingerd was, daar werd het ook gevonden. Wat daarvan de betekenis was, wordt niet uitgelegd. Cicero zelf gelooft er niet in. Natuurlijk, primitieve mensen zijn onder indruk van donder en bliksem, en geloven dat die door Zeus (Jupiter) veroorzaakt worden. Zelf noemt hij een natuurlijke uitleg die hij aan de Stoa ontleent en besluit: “Wanneer het nu vaststaat dat dit verschijnsel ontstaat door het spel van natuurkrachten en noch aan regelmaat, nog aan tijd is gebonden, kan zoiets dan een bron zijn van informatie over de toekomst?” Cicero vraagt zich nog af waarop Jupiter zoveel bliksemschichten verspilt: “Geheel zinloos slingert hij dan bliksems midden op zee of op bergtoppen – zoals zo vaak gebeurt -, in verlaten woestijnen of op de kust bij volken die er geen betekenis aan hechten.”

Ook Seneca schrijft in zijn ‘Natuurverschijnselen’ over de bliksem; onder meer over hoe de Etrusken dat zagen. “Maar ze [de filosofen] zijn het oneens waar de Etrusken zeggen dat de bliksem door Jupiter geworpen wordt, en ze hem drie handbliksems toekennen.” De eerste van die drie wordt op eigen initiatief van Jupiter geworpen en is gunstig. De twee anderen worden pas na overleg met andere goden geworpen; de tweede doet soms iets goeds, maar met schadelijke bijverschijnselen; de derde is verwoestend. Seneca vindt dat een vergissing:

Want het is toch hoogst onnozel te geloven dat Jupiter bliksems vanuit de wolken werpt, dat hij zuilen, bomen, soms ook zijn eigen standbeelden treft, dat hij, terwijl hij heiligschenners, moordenaars, brandstichters ongestraft laat, wel onschuldige schapen doodt, en dat door Jupiter bij zijn besluiten goden te hulp worden geroepen, alsof hij zelf geen besluit kan nemen? […] Wilde hij namelijk op het moment dat hij vuren wegslingerde waarmee hij onschuldigen vernietigde en misdadigers ongestraft liet, niet rechtvaardiger handelen of slaagde hij er niet in?

Seneca zelf geeft dan nogal uitgebreid natuurkundige verklaringen, van hemzelf en van andere filosofen. Bij wijze van voorbeeld noem ik van die filosofen slechts Epikouros, met wie Seneca het niet eens was. Epikouros: “Weerlicht ontstaat eveneens op verschillende manieren. Zo komt bij het tegen elkaar schuren of stoten van wolken een configuratie van materiaal vrij dat vuur genereert, en dat veroorzaakt weerlicht.” Hij geeft nog meer mogelijke verklaringen. Maar die natuurlijke verklaringen van enkele geleerden konden niet beletten dat de meesten in donder en bliksem de tekenen van de goden herkenden.

Share This