Twijfel en ongeloof aan orakels

28 september 2026

We zagen al dat Cicero heel wat bedenkingen had bij allerlei vormen van openbaring door de goden en bij de uitleg die aan die tekenen gegeven werd. Zijn broer Quintus gaf toe: “‘Soms,’ kan mijn tegenstrever opwerpen, ‘worden voorspellingen gedaan die niet uitkomen.’ Inderdaad, zeg ik dan. Elke bedrevenheid – ik bedoel het soort bekwaamheid waarbij wikken en wegen te pas komen -, schiet wel ooit te kort. […] Misschien faalt de duiding soms; in de meeste gevallen heeft divinatie het bij het rechte eind.” Het falen van de duiding, dat was waar veel voorspellingen die niet uitkwamen door verklaard werden. De ouders van een vierjarig kind dat een geweldige toekomst was voorzegd en toch stierf, lieten op zijn grafsteen beitelen: “een leugenachtige mathematicus wiens grote faam hen misleid had.” In sommige manuscripten leggen de mathematici zelf uit hoe zij in bepaalde gevallen een verkeerde duiding gaven omdat ze bepaalde gegevens over het hoofd gezien hadden. In de 2e eeuw veroordeelde Vettius Valens “de verachtelijke prutsers die zich profeten noemen, zonder de noodzakelijke lange opleiding te hebben genoten, en die hiermee de astrologie in diskrediet brengen en bespotten.”

Maar voor Cicero was het de divinatie op zich die verwerpelijk was, ook los van de interpretaties. Hij besluit zijn boek over divinatie met de woorden:

Ziezo. Daarmee is elke soort divinatie, nu ook die van droomprofeten, definitief ontmaskerd. Dat werd tijd. Met zorg zie ik – dat meen ik serieus – hoe overal in de wereld bijgeloof de menselijke zwakheid te baat neemt om in het denken van haast iedereen binnen te sluipen.

Hij was ervan overtuigd dat hij zijn landgenoten een grote dienst had bewezen door met dit bijgeloof af te rekenen. Daarmee wilde hij zeker niet het geloof in de goden bestrijden, ook niet de riten en ceremonies die de mensheid al van oudsher in ere hield. De sterrenhemel alleen al wees op het bestaan van een opperwezen dat het verdiende eerbiedigt te worden. Maar het bleef oppassen:

Let op mijn woorden: bijgeloof ligt op de loer, klaar om je te strikken. Bijgeloof kruist je pad waar je ook gaat. Het bedreigt je als je een profeet of een omen hoort, als je offert of een vogelvlucht bekijkt, als je naar een Chaldaeër of een ziener gaat, als het dondert of de bliksem inslaat, of als er bij een levend wezen of elders een zogenaamd wonderteken te zien valt. Het een of ander van deze verschijnselen doet zich uiteraard geregeld voor, met het gevolg dat veel mensen nooit meer in rustige geestestoestand kunnen blijven. Zo is de slaap, bedoeld om ons los te maken van alle inspanning en zorg, juist een bron van hevige onrust en angst geworden.

De Romeinse dichter en filosoof Lucretius (99-55 v.Chr.) is bekend geworden door zijn magistrale werk De Rerum Natura (‘Over de natuur der dingen’). Daarin grijpt hij terug op de leringen van de Griekse filosoof Epikouros, die zelf weer steunde op de atoomtheorie van Demokritos, twee notoire atheïsten uit de oudheid. Zowel de ziel als het lichaam van de mens bestaat volgens hen uit atomen, die beide bij de dood desintegreren. Er is geen leven hierna. Dromen zijn ook geen tekenen vanuit een andere wereld, zij ontstaan in onze overspannen geest, door de invloed van dagelijkse bezigheden op de ziel.

Al die dingen waar we ons nauw bij betrokken voelen
of waarmee we ons intensief hebben beziggehouden
en die van onze geest een grote inspanning vragen,
juist die dingen zien wij meestal in dromen verschijnen. […]
Zo houden andere bezigheden en passies vaak de
menselijke geest in dromen bezig met ijdele beelden.

Die beelden ontstaan niet in de menselijke geest, zij zijn vliezen die van buitenaf, tijdens de slaap, doorheen de poriën de geest binnendringen. Lucretius spreekt van ‘schijngestalten’ of schijnbeelden. Die worden gevormd door een vlies bestaande uit atomen, die voortdurend afstromen van de dingen rondom ons. Deze schijngestalten hebben dezelfde vorm als de dingen waar ze van af komen. Overdag kunne we die zien zodra ze onze ogen bereiken. Maar ’s nachts, in onze slaap, dringen ze door in de geest en wekken zo dromen op. Lucretius:

Luister goed dan vertel ik kort van wat de geest tot actie
prikkelt en hoe die prikkels ontstaan die de geest bereiken.
Ten eerste dit: er zweven miljoenen beelden van dingen
overal rond, op veel manieren, in iedere richting,
zo ijl en fijn dat ze net als spinnenwebben en bladgoud
bij een ontmoeting makkelijk aan elkaar blijven haken.
Deze zijn veel fijner van structuur dan de beelden
die onze ogen treffen en ons zicht activeren,
omdat ze door de lichaamsporiën naar binnen dringen
en het ijle weefsel van de geest activeren.

Lucretius praat hier natuurlijk zijn grote leermeesters Demokritos en Epikouros na.

Christenen wezen er dan weer op dat voortekenen vaak niet uitkwamen. Zij konden zonder veel moeite gevallen noemen waarin gunstige voortekenen toch een ongunstige afloop kenden, en omgekeerd hoe het in de wind slaan van boze voortekenen toch gunstig uitpakte. “Bij Caius Caesar verzetten de voortekenen en tekenen zich ertegen dat hij voor de kortste dag van het jaar overstak naar Afrika; hij sloeg ze in de wind, en dat vergemakkelijkte zijn vaart en overwinning,” vertelt de christen Minucius Felix (2e – 3e eeuw n.Chr.).
De stoïcijnse filosoof Epiktetos (50 – ca. 130 n.Chr.) was op zich niet gekant tegen waarzeggerij, maar hij zag er het nut niet van in; het viel ook te vrezen dat men zich naar waarzeggers begaf om de eigen verantwoordelijkheden te ontlopen: “Door te pas en te onpas hun toevlucht te nemen tot voorspellingskunst verwaarlozen velen onder ons hun plichten.” In feite heeft de mens geen waarzegger nodig omdat hij in zichzelf al weet wat goed en kwaad is om te doen. “Waar heb ik dan nog ingewanden of de vlucht van de vogels voor nodig?” En hij vervolgt:

Wat brengt ons er dan toe om keer op keer waarzeggers te consulteren? Lafheid en angst voor de afloop van dingen. Daarom gaan we kruiperig met ze om: ‘Mijnheer, zal mijn vader mij zijn bezit nalaten?’ ‘Laten we eens kijken en om te beginnen een offer brengen.’ ‘Graag mijnheer, zoals het lot het wil.’ En als hij dan zegt: ‘Die erfenis zul je krijgen,’ dan zijn we hem dankbaar alsof we die van hem gekregen hebben.

Als we dan toch een waarzegger raadplegen, moeten we ons neutraal opstellen tegenover het antwoord dat zal komen. Een beetje zoals iemand die de weg vraagt, het is hem om het even of hij linksaf of rechtsaf moet gaan, als hij maar op zijn bestemming komt. Zo moeten we ons ook tot God wenden als onze gids. We willen toch niets anders dan wat het beste voor ons is? En het beste is wat God met ons voorheeft. In zijn ‘handboekje’ geeft Epiktetos nog een voorbeeld hiervan.

Wanneer je je dus samen met een vriend of je vaderland in gevaar moet begeven, vraag de waarzegger dan niet of je je in dat gevaar moet begeven. Want als de waarzegger je vertelt dat de offers ongunstig zijn uitgevallen, dan is het duidelijk dat dit wijst op de dood, verminking van een lichaamsdeel of ballingschap. Maar de rede verlangt van je dat je je ook in die omstandigheden met je vriend of je vaderland in gevaar begeeft.

Je weet wat kwaad is, je weet wat goed is, en wat God met je voorheeft is dat je het goede zult doen, wat ook de gevolgen zijn. Waarzeggers zijn dus overbodig.

De satirische dichter Juvenalis (ca. 60-140 n.Chr.) schreef in zijn satire over vrouwen ook zijn bedenkingen neer over waarzeggerij. Hij noemt daarin een ‘jodenvrouwtje’ dat voor een stuiver mooie dromen voorspelt, en een Syriër of Sarmaat die onderzoek verricht in het hart van een nog warme duif, in een open kippenborst, in hondendarmen of zelfs in kindermagen. Chaldeeërs doen aan astrologie, en zij laten zich voor hun diensten duur betalen. Maar wat wil je, een vrouw wil weten wat de toekomst voor hen in petto heeft:

Ook wil ze alles weten van de sterren:
Met wat voor droefnis Saturnus dreigt,
In welke stand Venus haar gunstig toelacht
En welke periode of maand een kans biedt
Op winst of ongeluk.

Zij speurt naar horoscopen, volgt voedselvoorschriften van een astroloog, gaat naar handlijnlezers, enz.
De filosoof Ploutarchos (ca. 46-120) schreef een werk ‘Het verval van de orakels’. Daarin ontmoeten we enkele wijzen die somber gestemd zijn.

Toen Ammonios klaar was, zei ik: ‘Vertel ons nog wat over dat orakel, Kleombrotos! De vroegere reputatie van de goddelijke macht daar was groot, terwijl zij nu lijkt weg te kwijnen.’ Toen Kleombrotos zweeg en naar de grond bleef kijken, zei Demetrios: ‘Wij hoeven helemaal geen informatie te vragen of een onderzoek in te stellen naar de orakels daar, aangezien we het verval of liever gezegd de complete verdwijning van alle orakels op één of twee na hier voor onze ogen zien.

Ploutarchos gaat dan nogal uitgebreid in op enkele oorzaken van dat verval: criminaliteit, onderbevolking, de vergankelijkheid van alle dingen, de werking van demonen en aardverschuivingen. Cicero zegt daar ook iets over. Zijn broer Quintus opperde: “Misschien is de uit de aarde opstijgende kracht die in de Pythia gods inspiratie teweegbracht, geleidelijk afgezwakt.” Maar Cicero zelf vindt al die verklaringen niet ter zake. Over het orakel van Delphi zegt hij kritisch:

Het punt waar het werkelijk om gaat, is het volgende: waarom worden orakelspreuken van Delphi – waarvan ik er een paar noemde – vandaag de dag niet meer gegeven? Trouwens, al veel langer blijven ze weg en doet men er schamper over, zonder enig ontzag. Met deze vraag in verlegenheid gebracht, voeren ze ter verdediging aan dat de wonderkracht van dat oord, die inspiratiebron vanuit de aarde, die de Pythia tot orakelspreuken bezielde, in de loop der jaren was uitgeput. Alsof we debatteren over wijn of zoute vis, die aan kwaliteit inboeten als ze te oud worden. […] Hoe zou zulk een wonderkracht uitgeput kunnen raken? ‘Door de jaren,’ zul je zeggen. Hoezo de jaren? Welke tijdsduur kan goddelijke kracht breken? […] Nu vraag ik je, wanneer kan zo’n fenomenale kracht zijn uitgeblust? Het zal toch niet zijn sinds de mensen niet meer zo naïef geloven?!

Een probleem met orakels was ook de onduidelijkheid ervan, of de dubbelzinnigheid, zoals Cicero zei: “Herinner je de spreuk die de rijkste koning van Asia te horen kreeg: ‘Croesus zal als hij de Halys oversteekt, een machtig koninkrijk te gronde richten.’ Croesus dacht dat hij het rijk van de vijand zou vernietigen. Wat te gronde ging was zijn eigen rijk. Zie je het, in beide gevallen zou het orakel waarheid hebben gesproken.” Ook de Romeinse keizer Marcus Aurelius schreef aan zijn leermeester Fronto:

En dat, de waarheid spreken, is voor goden alsook mensen iets echt moeilijks. Want er is eigenlijk nergens een orakel dat werkelijk ‘waarzegt’: er zit altijd iets dubbelzinnigs of vaags of meerduidigs bij, waardoor een onvoorzichtig iemand zich laat vangen. Die vat de uitspraak dan op zoals hij graag wil, en merkt dan later, na gedane zaken, dat hij is beetgenomen. Maar ja, het is goeie handel, en orakels raadplegen geldt toch meestal als verdedigbaar: een vrome dwaling, ijdelheid…

De satiricus Loukianos van Samosata laat in zijn ‘Liefhebbers van leugens’ Eukrates (die dol is op wonderen) zeggen tot Tychiades (die voor Loukianos staat):

‘Goed dat je het geloof ter sprake brengt,’ zei Eukrates, ‘want dat brengt me op de vraag wat jij, Tychiades, vindt van zaken als orakels en godsspraken. Jij gelooft natúúrlijk ook niet in de kreten die mensen in extase slaken, of de geluiden die vanuit het inwendige van heiligdommen te horen zijn en de voorspellingen in versmaat die de maagdelijke profetes doet?’

Hier zien we al het ongeloof van Loukianos in orakels, profetische extase, goden die in tempels spreken, en de Pythia die orakelt. Maar er is nog veel meer dat Loukianos hekelt. We noemden al Alexander van Abonouteichos die in de 2e eeuw n.Chr. een nieuwe orakelgod lanceerde: Glykon had de gedaante van een slang en werd gezien als een nieuwe manifestatie van de god Asklepios. Hij werd vrij populair en Loukianos schreef een satire over deze god Glykon-Asklepios: ‘Alexander de Leugenprofeet’. “Alexander orakelde en voorspelde dus door met veel vindingrijkheid giswerk en sluwheid te combineren. De antwoorden die hij op de vragen gaf waren duister of tweeslachtig, en soms zelfs volkomen onbegrijpelijk. Dat typeerde volgens hem de ware orakels.” Alexander verdiende er goed geld mee, de vraag naar orakels was enorm, tot een groot aantal lieden, onder wie de volgelingen van Epikouros, zich tegen hem verzetten. In ‘Dodengesprekken’ geeft Loukianos een dialoog weer in het dodenrijk tussen Menippus en twee zieners. Menippus verwijt hen dat zij zich lieten doorgaan voor zieners, zelf voor goden. Een van hen reageert dat mensen nou eenmaal dom zijn. Waarop Menippus zegt: “Maar dat zouden ze niet doen als jullie niet al je hele leven lang zulke sprookjes vertelden: jullie deden alsof jullie de toekomst van tevoren al kenden en die konden voorspellen als erom gevraagd werd.” In ’De dubbele aanklacht’ schrijft Loukianos nog over hoe druk bijvoorbeeld Apollo het wel heeft met het geven van orakels:

En dan Apollo – hij heeft zijn handen vol: bij zo’n overvloed aan orakelwerkzaamheden mag hij van geluk spreken als hij überhaupt nog oren heeft om te horen; hij wordt in Delphi verwacht, het volgende moment moet hij naar Colophon, dan weer naar Xanthus, vervolgens in galop terug naar Clarus, dan weer naar Delos, dan naar Branchidae; kortom, hij staat paraat voor elke priesteres die een slok heilig water heeft gedronken, op een laurierblad heeft gekauwd en de drievoet heeft doen schudden; het is nu of nooit: als hij niet op datzelfde moment ter plaatse is om het vereiste orakel af te leveren, is zijn reputatie naar de knoppen.

Cynici en epicuristen geloofden niet in orakels. De geschiedschrijver Herodianus (170-240 n.Chr.) beweerde dat “orakels en andere tekenen die voorkennis verschaffen van de toekomst, allemaal als juist en waar gelden wanneer de uitkomst naar wens is.” Plinius de Oudere (ca. 23-79 n.Chr.) bekritiseerde orakels in zijn Naturalis Historia: “En ziedaar! Waarschuwingen uit bliksemschichten, voorspellingen van orakelspreuken, waarzeggingen van zieners, zelfs onbenulligheden tijdens de interpretatie der voortekenen, als iemand niest of zich verstapt.” Oenomaus van Gadara was een cynisch filosoof die in de 2e eeuw n.Chr. een aantal traktaten schreef tegen orakels, in Kata Chresterion (overgeleverd in Eusebios’ Praeparatio Evangelica). Anderzijds klonk ook wel de kritiek dat men de goden voor alles lastigviel; zo werd Herakles overspoeld “met schandalige en goddeloze vragen die de mensen aan de god voorleggen, waarbij sommigen hem een test afnemen, als was hij een soort sofist, en anderen zeuren over schatten, erfenissen of illegale huwelijken.” Al met al vormden deze critici toch een minderheid.

Share This