Studies

“Ziezo. Daarmee is elke soort divinatie, nu ook die van droomprofeten, definitief ontmaskerd. Dat werd tijd. Met zorg zie ik – dat meen ik serieus – hoe overal in de wereld bijgeloof de menselijke zwakheid te baat neemt om in het denken van haast iedereen binnen te sluipen.” Zo sprak Cicero.

Op de markt van de mantiek was in de eeuwen na Christus nog iets nieuw verschenen. Je kon de goden niet alleen in dromen ontmoeten, maar ook rechtstreeks, van aangezicht tot aangezicht zien. Dat gebeurde bijvoorbeeld in de mysterieculten, zoals die van de godin Isis.

Nog een sombere visie op de toekomst wordt ons geboden in het hermetische geschrift ‘Asklepios’.

“Wanneer een man verandert in een vrouw is dat gunstig voor een arme en voor een slaaf. Want de een zal, net als een vrouw, iemand hebben die hem onderhoudt, en de ander zal minder zwaar werk te doen krijgen, want de werkzaamheden van vrouwen zijn lichter. Maar voor een rijke is het slecht, vooral wanneer hij actief is in de politiek, want vrouwen zitten meestal in huis. Daarom zal deze droom de dromer ongeschikt maken voor iedere bestuursfunctie.”

De Romeinse letterkundige en politicus Plinius de Jongere (62-113) kreeg eind 1e eeuw n.Chr. een bericht van zijn vriend Suetonius. Die had een akelige droom gehad waarbij hij vreesde dat dit een voorteken was dat iets verkeerds zou gaan.

Dromen waren handig, zij boden vaak uitkomst. Als Marcus Aurelius de goden dankt voor al het goede dat ze hem geschonken hebben, noemt hij ook dromen: “Dat ik hulp heb gekregen in dromen, vooral voor bloedspuwingen en duizeligheid […].”

Een nogal aparte vorm van orakelen gebeurde, volgens oude verhalen althans, door afgesneden hoofden.

Wat verwachten wij eigenlijk? Dat de onsterfelijke goden ons komen toespreken, op het Forum, op straat of thuis? Natuurlijk vertonen zij zich niet persoonlijk. Daarom laten zij hun macht voelen ver van de bewoonde wereld. Soms verschuilen zij zich in spelonken, soms ook manifesteren zij zich als menselijke wezens. De Pythische priesteres kreeg haar inspiratie uit de kracht van de aarde, de Sibille door natuurkrachten. Wat is daar verbazingwekkend aan?

Een ander teken waaraan de wil van de goden kon worden afgelezen waren donder en bliksem. De uitleg daarvan was echter niet eenvoudig. Specialisten waren hier onontbeerlijk.

Er is geen enkel volk, zo betoogt Quintus, Cicero’s broer, dat het bestaan van voortekens niet erkent. “Het begin lag bij de Assyriërs.” Die hadden overal zicht op de hemel zodat zij waarnemingen konden doen over de omwenteling van de sterren. Tot profijt van vele volken.

Over hepatoscopie en Auspiciën

“Vanouds leeft de overtuiging, erfgoed uit de mythische oertijd, een vast gegeven in Rome en overal elders, dat bepaalde signalen uit de godenwereld op de toekomst wijzen en dat sommige mensen de gave bezitten die tekens te duiden.”

Grieken geloofden dat de godheid de mens – de profeet – als het ware ‘overnam’ om van daaruit te orakelen.

Er waren in de Griekse wereld heel wat tempels waar men een orakel kon raadplegen. We bekijken hoe dat in zijn werk ging: een orakel ontvangen.

Niet alle Griekse geleerden geloofden dat dromen door de goden beschikt werden. Zij gaven een naturalistische uitleg.

Er bestonden verschillende soorten dromen, maar in een ‘ware droom’ kon de schim van een overledene, of van een godheid, of van een ‘droom-boodschapper’ verschijnen.

Profeten kregen ook dromen of visioenen, naast de profetische boodschappen die zij onder inspiratie spraken.

In de oude wereld konden vorsten, maar ook gewone mensen, zich wenden tot een profeet of profetes. Die liet zich dan inspireren door de godheid, om de vrager te bemoedigen, te troosten, zicht te geven op de toekomst.

Maar men hoefde niet steeds door middel van bepaalde technieken de goden te raadplegen, de goden waren zo welwillend ook op eigen initiatief hun wil bekend te maken. Zij deden dat door de ontelbare hemellichamen; het firmament was een hemels boek vol tekenen van de goden.

Babyloniërs raadpleegden hun goden vooreerst voor belangrijke dingen: landbouw, de activiteiten van de koning, oorlog, … Astrologen, profeten, droomuitleggers, auguren, zangers en priesters vormden belangrijke leden van het koninklijk hof. Maar recent onderzoek toont aan dat daarnaast ook individuen zochten naar de boodschap van de goden voor hun leven.

Doorgaans begreep men de dromen zelf, maar soms moest men beroep doen op uitleggers. Droomuitleggers bezaten droomboeken waarin een heleboel dromen met hun uitleg stonden opgetekend.

Er is deze wereld, waarin wij mensen leven, en er is de andere wereld, waarin de doden en de goden vertoeven. In de droom wordt een verbinding tussen die twee werelden gelegd doordat de grens tussen beide werelden transparant wordt, je kunt dan de wezens van de andere wereld zien – en horen…

Egyptenaren geloofden dat zij de aanwezigheid van de goden konden ervaren door een zoete geur, een vage gedaante die men ontwaarde, ook het gewoon aanvoelen van hun aanwezigheid, zo melden ons oude teksten.

Bijna-dood ervaringen doen soms sterk denken aan verhalen over wat er na de dood komt uit de oudheid.

Nicolas Cage in een christelijke film? Jazeker, en in een rol die hem goed afgaat: hij speelt ene Ray Steele, piloot van een jumbojet, die zijn christelijke vrouw bedriegt door met een knappe stewardess aan te pappen. Het christelijk thema in de film is de opname van alle ware gelovigen – of moet ik zeggen: van Amerikaanse born-again christenen? – naar de hemel.

De Koran lezen is vermoeiend. De lezer wordt niet aangenaam onderhouden door schone letteren of interessante literatuur. Hij wordt overrompeld door lastig te begrijpen, oraculaire taal. Hier spreekt Allah. Volgens de islamitische traditie werden deze heilige woorden letterlijk door de engel Gabriël gedicteerd aan de profeet Mohammed.

De uitbater van het Fitness-centrum, waar ik verwoede pogingen onderneem mijn lichaam jong en krachtig te houden (de tijdsgeest, jawel), is enige tijd geleden in Nepal geweest. Hij ontdekte daar in het plaatselijke boeddhisme het belang van een symbool: de bliksem. Hij had ook wat verhalen daar rond gehoord, en vroeg mij of ik hier niet iets meer van wist. Niet dus. Maar ik heb wat zitten opzoeken.